Investorlar Germaniya bundlariga nisbatan Fransiyaning 10 yillik obligatsiyalarini ushlab turish uchun talab qilayotgan qo‘shimcha daromad 153 bazaviy punktgacha kengaydi, bu 2 oktabrdan beri eng yuqori daraja. Yevro uchun bu yana bir zarba, chunki Fransiyadagi muammolar yana kun tartibiga chiqdi va yagona valyutaga bosimni kuchaytirdi. Bozor yana bir bor ushbu mintaqaning eng yirik mamlakatlaridan biridagi siyosiy tavakkalchilik tezda valyuta tavakkalchiligiga aylanib ketishini eslatdi.
ECB Boshqaruv kengashi a’zosi Olli Rehn bugun Finlyandiya parlamentida so‘zga chiqib, Fransiya obligatsiyalari va Germaniya bundlari o‘rtasidagi spredlar ham umumiy, ham mamlakatga xos omillar sababli “biroz” kengayganini aytdi. U boshqa ko‘plab davlatlar ham shunga o‘xshash bosimni his qilayotganini qayd etdi. Uning fikricha, davlat obligatsiyalari daromadliligi kapitalga bo‘lgan xususiy sektor talabi ortgani, jumladan kompaniyalarning AI sohasiga yirik investitsiyalari, va kapital qiymatini oshirayotgan davlat byudjeti taqchilliklari bilan belgilanmoqda. “Yevro hududidagi barcha davlatlar jamoat moliyasi taqchilliklarini nazorat ostiga olishi kerak”, deya ta’kidladi u va bu Fransiya hamda Finlyandiyaga teng ravishda taalluqli ekanini qo‘shimcha qildi.
Fransiyaning ichki vaziyati hanuz tarangligicha qolmoqda. Dam olish kunlari yuz minglab odamlarni jalb etgan yashash xarajatlarining oshishiga qarshi norozilik namoyishlari zo‘ravonlik, vandalizm va talon-torojlikka aylanib ketdi. Hokimiyat xavfsizlik choralarini kuchaytirdi va biznesga yordam berishni va’da qildi, biroq hukumatning manevr qilish imkoniyati cheklangan. Mamlakat juda katta qarz yukini va yevro hududidagi eng katta byudjet taqchilliklaridan birini ko‘tarib kelayotgani tufayli, odamlarni tinchlantirish uchun shunchaki xarajatlarni oshirish varianti mavjud emas.
Muammo ildizlari esa yanada chuqurroq. Mintaqaning ko‘plab davlatlari, jumladan Fransiya, 2009-yilgi moliyaviy inqirozdan so‘ng taqchillikni tezda qisqartira olmadi, keyin esa pandemiya davrida aholiga yordam berish uchun yana qo‘shimcha qarz oldi. Uzoq davom etgan yuqori inflyatsiya esa qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini oshirdi. Yuqori narxlardan aziyat chekayotgan saylovchilar ham xarajatlarni qisqartirishga, ham soliqlarni oshirishga qarshi. Fransiya hukumatlari ketma-ket ravishda parlamentdagi bo‘lingan va qutblashgan vaziyatda qisqartirishlar bilan byudjet qabul qila olmagani sababli qulab tushdi, hozir esa Fransiyaning qarz jalb qilish qiymati Italiyadagidan ham yuqori.
Obligatsiyalar sotilishi 2009–2015-yillardagi davlat qarzi inqirozi xotiralarini uyg‘otdi. Italiya, Gretsiya va Belgiya kabi yuqori qarzdor davlatlar obligatsiyalari ham bosim ostida qoldi, bu esa investorlar infeksiya riskini – bir mamlakatga bo‘lgan ishonchning yo‘qolishi boshqalarning obligatsiya narxlarini ham tushirishi ehtimolini – narxlashayotganidan darak beradi. Hukumatning 2027-yilgi byudjeti loyihasi, umumiy ma’noda, YeI fiskal qoidalariga mos keladi, biroq hukumat yana qulab tushadigan bo‘lsa, taqchillik bo‘yicha maqsad ko‘rsatkichlarga erishilmasligi xavfi mavjud. Eslatib o‘tamiz, reja taxminan 43 milliard yevro miqdorida taqchillikni qisqartirish choralarini nazarda tutadi, kasaba uyushmalari esa allaqachon 5-noyabrga ish tashlash e’lon qilgan.
Siyosiy noaniqlikni keyingi yil aprel oyida bo‘lib o‘tadigan prezidentlik saylovi yanada kuchaytirmoqda. Emmanuel Macron ikkinchi muddatga nomzodini qo‘ya olmaydi, yetakchi ikki nomzod esa uning markazchi kursidan keskin voz kechishni va’da qilmoqda. Marine Le Pen keskin taqchillik qisqartirishlarini va’da qilgan, ammo uning partiyasi milliy darajada hukumat tajribasiga ega emas va iqtisodchilar uning rejalarini ishonarli deb hisoblamaydi. U ECBni Fransiyaning qarz jalb qilish xarajatlarini pasaytirishga ko‘maklashish uchun aralashuvga chaqirdi. Jean-Luc Melenchon esa qarzni Bank of France va ECB balanslaridagi qoldiqlarning bir qismini bekor qilish hisobiga hal qilishni taklif qilgan.
Asosiy savol – ECB qanday harakat qiladi. Obligatsiyalar sotilishiga qarshi kurashish uchun u ikki xil qayta sotib olish mexanizmiga ega, va e’tibor 2022-yilda asossiz va tartibsiz bozor harakatlariga qarshi kurashish uchun yaratilgan yangi, yanada moslashuvchan himoya vositasiga qaratilgan. Biroq ECB Prezidenti Christine Lagarde va Banque de France rahbari François Villeroy de Galhau yaqinda hozircha chora ko‘rish zarurati yo‘q ekanini aytishdi. Fransiyaning fiskal muammolari fonidagi bozor tangligi hisobga olinsa, regulyator yordamga shoshilishi dargumon.
Bu esa yevro uchun muammo. Spredlar kengayganda va markaziy bank sug‘urtalovchi sifatida harakat qilishga tayyor bo‘lmaganda, investorlar risk mukofotini talab qiladi va yakkayu yagona valyutadagi pozitsiyalarini qisqartiradi. Yevro allaqachon shunga o‘xshash fransuz voqealari fonida pasaygan; oktyabr boshlarida EUR/USD spredlarning kengayishi fonida 2025-yil mayidagi minimum darajasiga tushdi, dushanba kungi Osiyo sessiyasidagi sotilish esa Fransiyadagi norozilik namoyishlari tomonidan qo‘zg‘atilgan.
Men Fransiya byudjeti va ko‘cha noroziliklari hal etilmaguncha hamda ECB obligatsiyalar bozorini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha hech qanday signal bermaguncha, yevroning ishonchli tiklanishi uchun jiddiy omillar bo‘lmaydi, degan qarashga moyilman. Hatto shuni xavf qilib aytishim mumkinki, spredlarning har qanday yangi kengayishi yoki Fransiyadagi navbatdagi ko‘cha tartibsizliklari valyutaga yana bosim o‘tkazadi, sezilarli yaxshilanish esa faqat Parijdan yoki Berlin va Bryusseldan aniq signal berilgach kutilishi mumkin.
EUR/USD bo‘yicha texnik tasvir
Xaridorlar endi 1.1235 darajasini qaytarib olish haqida o‘ylashlari kerak. Faqat shundan so‘ng 1.1265 darajasini test qilishni nishonga olish mumkin bo‘ladi. U yerdan 1.1310 gacha yetib borish mumkin, biroq yirik o‘yinchilar yordamisiz buni amalga oshirish qiyin bo‘ladi. Pastga qarab harakatda esa men jiddiy xaridlarni faqat 1.1195 atrofida kutaman. Agar bu yerda ham talab bo‘lmasa, 1.1155 yaqinidagi yangi minimumni kutish yoki 1.1115 darajasidan uzun pozitsiyalar ochish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
